Во Северна Македонија, од почетокот на годината до 31 октомври 2026, се пријавени 52 нови случаи на ХИВ/СИДА. Бројот веќе е повисок од оној регистриран до 27 ноември во 2024 година (51 случај) и во 2025 година (38 случаи), според податоците на Институтот за јавно здравје.
Од почетокот на регистрирањето во 1987 година, евидентирани се вкупно 781 случај, од кои 521 лице живее со ХИВ, 146 починале, а 114 се водат како изгубени од следење.
За да разбереме каква е сегашната состојба со болеста во земјата, што покажуваат податоците и што прават институциите, Mollëkuqja разговараше со инфектологот Фадил Цана, истовремено директор на Универзитетската клиника за инфективни болести и фебрилни состојби во Скопје.
Цана објаснува дека Северна Македонија и понатаму се смета за земја со релативно ниска преваленца на ХИВ. Сепак, новите случаи што постојано се регистрираат покажуваат дека инфекцијата останува значаен предизвик за јавното здравје.
„Треба да се нагласи дека бројот на дијагностицирани случаи не мора да го одразува вистинскиот број на лица што живеат со ХИВ, бидејќи дел од нив можеби не се свесни за својот статус“, вели Цана.
Затоа, според него, институциите треба да го насочат вниманието кон превенцијата, раното откривање и што побрзо вклучување во третман на дијагностицираните лица.
Колку е достапен третманот за лицата што живеат со ХИВ?
Универзитетската клиника за инфективни болести и фебрилни состојби во Скопје е централната институција за третман и следење на лицата што живеат со ХИВ во земјата.
Цана кажува дека на пациентите им се нудат антиретровирусна терапија, специјализирана медицинска нега и лабораториско следење. Благодарение на современите терапии, објаснува тој, ХИВ од инфекција со тешка прогноза се претвори во хронична состојба што може успешно да се контролира.
Запрашан за пристапот до терапија и можните пречки во третманот, тој ја нагласува потребата од континуитет на грижата и стабилно снабдување со лекови.
„Како институција, наш приоритет е обезбедувањето континуитет на третманот, еднаков пристап и одржување на квалитетот на здравствената грижа. За тоа се потребни стабилно снабдување со лекови, долгорочно планирање и постојана соработка со Министерството за здравство и надлежните институции“, изјавува Цана.
Тој нагласува дека прекинот на антиретровирусната терапија треба да се избегнува, бидејќи може негативно да влијае врз контролата на инфекцијата и да го зголеми ризикот од развој на отпорност кон лековите.
„Нашата цел е секој пациент да добие безбеден, квалитетен третман во согласност со меѓународните стандарди“, вели инфектологот.
Колку се тестираат граѓаните и кои се недостатоците на системот?
Што се однесува до раното откривање, Цана смета дека можностите за тестирање што ги нудат здравствените институции и граѓанските организации треба да се прошират. Особено е потребно, според него, доброволното и доверливо тестирање да стане полесно достапно.
„Главни предизвици остануваат стигмата и стравот од дискриминација, недоволната информираност, како и потребата од јакнење на превентивните програми и рано идентификување на инфицираните лица. Важно е тестирањето да се интегрира пошироко и во секојдневната здравствена практика, според клиничките индикации и факторите на ризик“, нагласува тој.
За Цана, одговорот на ХИВ бара медицинската грижа да биде придружена со едукација, превенција и борба против стигмата.
„Како лекар инфектолог и директор на Клиниката, сакам да нагласам дека раната дијагностика и навременото започнување на терапија овозможуваат долг и квалитетен живот. Исто така, лицата што редовно примаат терапија и успеваат да одржат неоткриливо вирусно оптоварување не го пренесуваат ХИВ преку сексуални односи, според научно докажаниот принцип U=U“, објаснува Цана.
Пораката на инфектологот Цана е јасна: денес ХИВ е состојба што може да се контролира, но само ако се открие навреме. Тоа бара полесно достапно тестирање, точно информирање и помалку стигма, бидејќи, како што вели тој, стигмата и стравот од дискриминација остануваат главните предизвици.
Општи информации за ХИВ: за каква инфекција станува збор?
ХИВ (Human Immunodeficiency Virus) е вирус кој го напаѓа имунолошкиот систем, односно природната одбрана на организмот против инфекции.
Без лекување, ХИВ може постепено да го ослабне имунитетот и да доведе до развој на СИДА (синдром на стекнат недостаток на имунитет). Денес, благодарение на современата антиретровирусна терапија, лицата со ХИВ можат да имаат долг и квалитетен живот. Раното откривање и започнување терапија се од големо значење.
Како (не) се пренесува ХИВ?
ХИВ може да се пренесе преку незаштитен сексуален контакт со заразено лице, контакт со заразена крв, користење заеднички игли или друг прибор кај лица кои инјектираат дроги, од мајка на дете за време на бременост, породување или доење, доколку не се применат соодветни мерки.
ХИВ не се пренесува преку ракување, гушкање или секојдневен контакт, користење ист прибор за јадење, кашлање или кивање, престој во ист простор со лице кое живее со ХИВ.
Кои се симптомите?
Во раната фаза може да се појават симптоми слични на грип: температура, замор, болки во мускулите, зголемени лимфни јазли, осип. Потоа инфекцијата може долго време да нема симптоми.
Како може да се спречи?
Превенција: користење кондом, редовно тестирање за ХИВ, користење стерилен прибор при медицински и други процедури, користење само проверена крв за трансфузија, превентивни и терапевтски мерки според препораки од здравствени работници.
Каде можете да се тестирате?
Превенција: користење кондом, редовно тестирање за ХИВ, користење стерилен прибор при медицински и други процедури, користење само проверена крв за трансфузија, превентивни и терапевтски мерки според препораки од здравствени работници.
Покрај јавните институции, во земјата има и приватни здравствени установи што нудат тестирање за ХИВ. Mollëkuqja подолу, во инфографик, прикажува дел од нив.

Пораката на инфектологот Цана е јасна: денес ХИВ е состојба што може да се контролира, но само ако се открие навреме. Тоа бара полесно достапно тестирање, точно информирање и помалку стигма, бидејќи, како што вели тој, стигмата и стравот од дискриминација остануваат главните предизвици. Тестирањето во Центрите за јавно здравје е во повеќето случаи бесплатно и анонимно, а секој што редовно прима терапија и постигнува неоткриливо вирусно оптоварување не го пренесува ХИВ преку сексуални односи.
Прочитајте ги и овие:
- INTERVISTË | “Shumë as s’e dinë se i kanë”, infektologu Saveski flet për rastet me sëmundje seksualisht të transmetueshme në Maqedoni
- 765 случаи со ХИВ во Македонија од 1987 наваму, што треба да знаете и каде можете да се тестирате
This publication was produced within the framework of the project “Queer and Present: Media, Rights and Safety for LGBTIQ+ persons in Pollog”, implemented by the Center for Equal Opportunities “Mollëkuqja”. The project is implemented as part of the broader regional project “Together for LGBTQI+ Equality”, implemented by the Centre for Civic Education (CCE) in partnership with ERA – LGBTI Equal Rights Association for the Western Balkans and Turkey, Queer Montenegro, Queer Center Skopje, Tuzla Open Center, Open Mind Spectrum Albania (OMSA), and the Center for Social Group Development from Kosovo. The programme is funded by the European Union.

The contents of this publication are the sole responsibility of the Center for Equal Opportunities “Mollëkuqja” and do not necessarily reflect the views of the European Union, the Ministry of Regional Investment Development and Cooperation with Non-Governmental Organisations, CCE, or the project partners.



