Во ноември 2020 година, една жена од Тетово, тогаш на 57 години, забележала дека нешто се менува во нејзината лева дојка. Не беше некаква тегоба што можеше да ја отфрли со мислата дека можеби ќе помине сама од себе. Со текот на деновите, таа забележала дека нешто расте и одлучила да побара лекарска помош.
Отишла во болница, со надеж дека ќе биде прегледана што е можно побрзо. Но одговорот што го добила не беше тој што го очекувала. Терминот што ѝ бил понуден беше неколку месеци подоцна.
За неа, која веќе имаше сомнение дека нешто не е во ред со нејзиното тело, неколку дена значеа многу, а камоли неколку месеци.
„Си реков дека не можам да чекам толку долго. Чувствував дека нешто не е во ред и не сакав да губам време. Не знаев што е, но знаев дека треба да се прегледам што е можно побрзо. Едноставно не бев спокојна", раскажа таа за Mollëkuqja, барајќи нејзиниот идентитет да не биде откриен.
Наместо да чека, таа закажала термин во приватна клиника во Скопје. Ги направила потребните прегледи и се вратила дома чекајќи го одговорот.
Неколку дена подоцна, пристигнал резултатот што ќе ѝ го промени животот. Имала рак на дојка.
„Кога го добив резултатот, беше многу тешко. И покрај тоа што на некој начин сомневав дека може да биде нешто сериозно, кога ќе ја чуеш зборот 'рак', е сосема поинаку. Во тој момент не знаеш што да мислиш. Ти доаѓаат многу работи во главата", раскажува таа.
Пред неа стоеше операцијата и требаше да најде лекар, да го закаже зафатот и да го започне третманот.
Со помош на семејството успеале да најдат искусен лекар, на кого му веруваа. Операцијата била успешно изведена, а по неколку недели таа започнала со хемотерапија во Клиниката за радиотерапија и онкологија во Скопје.
Ако дијагнозата беше првиот удар, третманот беше друга битка.
Хемотерапијата не беше само справување со ефектите на болеста и на лековите. Беше и справување со хаосот во клиниката, каде пациентите се собираат во голем број и каде денот на третманот може да трае со часови.
Таа се сеќава на утрата кога требаше да тргне рано од Тетово за Скопје. Чекањето започнуваше уште пред да започне самата терапија. Ходниците беа преполни, пациентите чекаа, додека времето минуваше.
„Имало случаи кога сум одела рано наутро и не знаев кога ќе излезам. Чекање со часови. Си таму за да примиш терапија, уморна си, не си добро, а мораш да чекаш. Само таа атмосфера многу те уморува, а потоа имаш и компликации, физичка исцрпеност", раскажува таа.
Сепак, таа вели дека во тие тешки моменти, силата ја нашла кај семејството, чие присуство и емоционална поддршка, како што вели, ѝ дале сила да го помине третманот, дури и тогаш кога хемотерапијата почнала да ги остава своите трагови.
Еден од моментите што особено ги паметува е губењето на косата.
„И ова беше тешко. Кога почна да ми паѓа косата, многу го почувствував тоа. Но на крајот си велиш дека ова е привремено. Косата повторно ќе порасне. Поважно беше да оздравам. Требаше да мислам за животот", вели таа.
Така, чекор по чекор, хемотерапијата завршила. Но за неа, завршувањето на третманот не значело дека може да ја заборави болеста.
По хемотерапиите започнале редовните контроли. Веќе таа не одела во Клиниката за онкологија за да прими терапија, туку за да провери дали сè уште е сè во ред.
И овој дел од нејзиниот живот бараше организација. Пред контролата кај лекарот требаше да ги направи претходните прегледи, вклучувајќи ги и контролите на дојката како ехо и мамографија. Но не секогаш успевала да ги обезбеди овие термини во моментот кога ѝ требале во јавниот систем.
Во такви случаи, таа избирала приватни клиники, за кои плаќала повеќе.
„Кога ти треба контрола или термин, не можеш секогаш да чекаш со месеци. Особено кога еднаш си ја поминала оваа болест, сакаш контролите да ги правиш навреме. За ехо на дојка, многу пати сум одела приватно, бидејќи во јавниот сектор мораш да го чекаш терминот, а понекогаш терминот е многу далечен", вели таа.
За некој што не поминал таква болест, чекањето на термин можеби изгледа како административен проблем. За некој што ја поминал патеката на ракот, тоа чекање носи многу потежок товар.
Секоја контрола носи со себе прашањето дали болеста се вратила или не.
Затоа, таа не сака жените да чекаат додека почувствуваат некаков видлив проблем. Контролата, вели таа, треба да се прави пред да се појави каква било тегоба.
„Не чекајте нешто да порасне за да отидете кај лекар", раскажува таа.
Денес, таа го продолжува животот нормално. Ги прави редовните контроли, се грижи за здравјето и се обидува да не дозволи минатото искуство да ѝ го определи животот.
Но таа не го заборава тоа низ што поминала. Токму поради тоа, кога зборува за болеста, не сака да зборува само за стравот. Сака да зборува и за важноста на навремената реакција.
„Им велам на жените да не чекаат. Ако забележат нешто, ако почувствуваат нешто необично, нека одат да се прегледаат. Дури и ако немаат никаква тегоба, контролите треба да се прават. Подобро е да отидеш и да ти кажат дека немаш ништо, отколку да чекаш, па потоа да се каеш зошто не си отишла порано", вели таа.
Нејзината исповед за Mollëkuqja доаѓа во време кога розовиот октомври го става ракот на дојка во центарот на вниманието, но зад кампањите и пораките за подигнување на свеста остануваат секојдневните проблеми на жените кои се соочуваат со оваа болест.
Во Северна Македонија, околу 1.000 жени биле дијагностицирани со рак на дојка во текот на минатата година. Во Клиниката за радиотерапија и онкологија во Скопје моментално се лекуваат околу 7.000 пациенти со онколошки заболувања. За многумина од нив, третманот е проследен со долго чекање, преоптовареност на клиниката и патувања од други градови до Скопје.
И таа го поминала овој пат. Но она што ја загрижува денес е дека жените можат да го направат својот дел, да бидат информирани, да бараат помош, да ги прават контролите и да не се предаваат, а на крајот повторно да се соочат со систем кој не одговара секогаш во моментот кога им е потребен.
Ова се гледа и кај скринингот. Според податоците на Државниот завод за ревизија, опфатот на скринингот за рак на дојка се движи само од 0,8 до 5,4 проценти. Притоа, околу 80 проценти од пациентите, според презентираните податоци, го започнуваат третманот во напредни фази на болеста.
„Јас денес сум добро и благодарна сум на секого што остана до мене. Но не треба да чекаме тоа да ни се случи нам за да сфатиме колку е важна контролата. Нека ја прават жените контролата навреме. Нека се прегледуваат, нека одат кај лекар, нека не чекаат некој да ги повика, нека прават ехо и мамографија кога им се препорачува тоа. Ова може да спаси живот", го заврши својата исповед нашата соговорничка.
Таа го победи ракот. Но патот до таму ја научил и нешто друго, во борбата против ракот, пациентката, покрај борбата со болеста, мора да се бори и со системот.
This publication was produced within the framework of the project Queer and Present: Media, Rights and Safety for LGBTIQ+ persons in Pollog, which is implemented as part of the broader regional project Together for LGBTQI+ Equality, implemented by the Centre for Civic Education (CCE) in partnership with ERA – LGBTI Equal Rights Association for the Western Balkans and Turkey, Queer Montenegro, Queer Center Skopje, Tuzla Open Center, Open Mind Spectrum Albania (OMSA), and the Center for Social Group Development from Kosovo. The programme is funded by the European Union.
The contents of this publication are the sole responsibility of the Center for Equal Opportunities “Mollekuqja” and do not necessarily reflect the views of the European Union, CCE, or the project partners.
