„Фемицидот не познава етничка припадност“, велат активистите и организациите за човекови права во Северна Македонија, барајќи борбата против насилството врз жените да не се дели според јазикот, етничката припадност или заедницата од која потекнува жртвата. Овие повици се јавуваат по високиот број убиства на жени во земјата, кои стручната јавност ги нарекува фемицид, и по неколку тешки случаи во последниве денови.
Убиството на 17-годишната Билјана Кириќ од Богданци предизвика бројни реакции и повторно ја отвори дебатата за одговорноста на институциите за заштита на жртвите. Наскоро потоа следеа уште два случаја. Во Охрид, 26-годишна жена, Сара Ѓорѓиевска, била нападната и здобила тешки телесни повреди, а осомничениот бил пуштен на слобода со мерки на претпазливост. Во Битола, 21-годишна жена пријавила долготрајно насилство и закани со убиство, но осомничениот избегал низ прозорец од полициска станица. Во Скопје се одржа протестен марш, организиран од неформалната иницијатива „Ниту една повеќе!“, кој бараше одговорност за институционалните пропусти.
Мрежата за заштита од дискриминација, Платформата за родова еднаквост и Националната мрежа против насилство врз жените и семејното насилство излегоа со заедничка реакција за начинот на кој институциите ги третираат овие случаи, а на барањата им се придружи и Mollëkuqja. Во реакцијата се нагласува дека системската одговорност не ја исклучува индивидуалната и се критикува и јавниот говор на функционерите. Според нив, кога премиерот го нарекува семејното насилство „мал престап“, ја минимизира сериозноста на проблемот.
Што се бара од институциите
- Итно барање за притвор во случајот во Охрид, со образложени законски основи, и истрага за можната вмешаност на други лица.
- Итно пронаоѓање на осомничениот во Битола и утврдување одговорност за неговото бегство.
- Целосна проверка на институционалните пропусти пред фемицидот во Богданци.
- Долгорочна заштита и поддршка за жените изложени на насилство.
- Законски измени без антиродови условувања, санкционирање на јавните пораки што оправдуваат насилство и одговорно медиумско известување.
Алармантни бројки за убиствата на жени
Во Северна Македонија, од 2021 до 2025 година се убиени 26 жени. Само во 2023 година живот загубија 9 жени и, според податоците на Евростат, таа година земјата имала една од највисоките стапки на фемицид во Европа, со 6 случаи на милион жители.
Долго време, непостоењето јасна законска дефиниција го отежнуваше утврдувањето на точниот број случаи. Терминот фемицид не се користи изрично во Кривичниот законик, но во 2023 година членот 123 беше дополнет со ставот 2-а, кој го санкционира убиството на жена или девојка до 18-годишна возраст како последица на родово базирано насилство.
Податоците на Министерството за внатрешни работи, цитирани во најновиот извештај на Европската комисија, покажуваат 5 случаи на фемицид во 2023 година, 3 во 2024 и 6 во 2025 година. Според истите податоци, полицијата регистрирала 5.300 пријави за насилство врз жени во 2023 година, 4.210 во 2024 и 5.436 во 2025 година. Овие бројки се разликуваат од претходните, што ја покажува тешкотијата при утврдувањето на точниот број.
Што вели извештајот на ЕУ
Проблемите што ги покренуваат активистите, со подипломатски јазик, се наоѓаат и во најновиот извештај на Европската комисија за Северна Македонија, објавен минатата недела. Родово базираното насилство, вклучувајќи го семејното, психолошкото, економското и сајбер насилството, како и фемицидот, таму се оценуваат како сериозно прашање на човековите права.
Според извештајот, правната и институционалната рамка за родова еднаквост и борба против родово базираното насилство сè уште е нецелосна, а спроведувањето треба да се подобри. Измените во Кривичниот законик, донесени во јануари, го зајакнаа кривичноправниот одговор на семејното насилство, но законодавството сè уште не е целосно усогласено со Директивата на ЕУ за насилство врз жените и семејно насилство. Остануваат празнини, меѓу другото во инкриминирањето на принудниот брак и психолошкото насилство. Законот за родова еднаквост сè уште не е донесен, иако во јануари 2026 година беше донесен Националниот акциски план за родова еднаквост 2025 до 2027 година.
Извештајот укажува и на недостатоци во пријавувањето, истрагата и кривичното гонење на случаите. Дел од специјализираните услуги за жртвите не функционираат или не ги исполнуваат потребните стандарди, а недостигот од кадар и средства и нерешеното лиценцирање на давателите на услуги од граѓанскиот сектор ја отежнуваат нивната работа. Пристапот до правда останува ограничен, меѓу другото поради високата цена на судските постапки и недостатокот на бесплатна правна помош. Комисијата предупредува и за антиродовите наративи, кои влијаат врз политичките дискусии и јавната дебата, како и за бранителките на човековите права, кои се соочуваат со говор на омраза и закани, особено на интернет. Меѓу препораките за наредната година е и обезбедувањето доволна поддршка за жените кои преживеале родово базирано насилство.
Проблем што ги обединува активистите
Покрај законите и статистиките, активистите бараат насилството врз жените да не се гледа како проблем на само една заедница. Во општество како она во Северна Македонија, каде што етничките разлики честопати влијаат и на начинот на кој се третираат јавните прашања, тие повикуваат оваа борба да не се дели по етнички линии, туку да се претвори во заеднички напор.
Елена Димушевска, претседателка на Националната мрежа против насилство врз жените и семејното насилство, за Mollëkuqja нагласува дека обединувањето на активистите е суштинско, но дека оваа борба не може да биде само нивна задача.
„Насилството врз жените не познава етничка припадност, пол, возраст или социјален статус, затоа и одговорот мора да биде заеднички, солидарен и поврзан. Но оваа борба не е задача само на активистите: потребна е поддршка од сите граѓани и граѓанки, бидејќи секоја заедница има одговорност да се крене против насилството и да го заштити правото на живот и достоинство“, вели Димушевска.
Таа додава дека соработката меѓу различните групи е неопходна за да се бара институционална одговорност, подобри политики и системска превенција.
„За да се изгради овој фронт, потребни се доверба, постојана комуникација, вклучување на сите заедници и јасна посветеност дека секоја жена има право да живее без насилство“, вели таа.
И Доника Лума од Центарот за еднакви можности „Mollëkuqja“ смета дека фемицидот не може да се третира како проблем на една или друга етничка група, а обединувањето на активистите е неопходно за да се бара правда.
„Секоја убиена жена е пораз за целото општество и токму затоа борбата против насилството мора да биде заедничка. Активистите мора да се обединат, да зборуваат со еден глас и да не дозволат ова прашање да се политизира или да се дели по етничка основа. Ако бараме правда за жените, тогаш мора да ја бараме заедно, без разлика дали жртвата е Албанка, Македонка, Ромка, Туркинја или припаѓа на некоја друга заедница“, вели Лума.
Кампања што ги надминува етничките разлики
Повиците за обединување се пренесуваат и преку иницијативата Solidari.te, која користи уметност и јавни пораки за да проговори за општествени проблеми што ги засегаат граѓаните без оглед на нивната припадност. „Фемицидот не познава етничка припадност“, пишува на еден транспарент поставен во Тетово. Друг постер искажува револт затоа што убиените жени најчесто се чествуваат со цвеќе, а не со правда: „Не сакам ружа, сакам правда за убиените сестри“.
И во Косово протести по убиството на Арлинда Зекај
Убиствата на жени остануваат проблем и во Косово. Според Косовската полиција, од 2010 до август 2026 година се регистрирани 62 жени жртви на убиства во рамки на семејството. По убиството на Арлинда Зекај, која претходно го пријавила насилството, една недела подоцна биле суспендирани 11 полицајци, главната обвинителка, една обвинителка и една координаторка за семејно насилство. Генералниот директор на полицијата поднесе оставка, во Собранието е формирана анкетна комисија за случајот, а протестите продолжуваат во повеќе градови. Во Северна Македонија, една недела по убиството на Билјана Кириќ, која исто така претходно го пријавила насилството, нема оставки ниту суспензии.
Прочитајте ги и овие:



