Foto: Faton Selami, faqja në Facebook
Foto: Faton Selami, faqja në Facebook

ИНТЕРВЈУ | Фатон Селами, народен правобранител: една петтина од претставките за дискриминација се поврзани со етничката припадност, најчесто во работните односи

Во Северна Македонија еднаквоста меѓу заедниците е загарантирана со закон, но во пракса дел од граѓаните и понатаму се соочуваат со дискриминација поради етничка припадност, особено во работните односи.

Според народниот правобранител Фатон Селами, околу 20 отсто од претставките што институцијата ги прима секоја година во областа на дискриминацијата и правичната застапеност се однесуваат на потеклото, националната или етничката припадност. Најголем дел од нив доаѓаат од работните односи, каде што најчестите претставки се насочени кон претпоставените и раководството на институциите.

Истата слика ја опишува и последниот извештај на Европската комисија за Северна Македонија. Според него, во 2025 година Комисијата за спречување и заштита од дискриминација разгледала 559 случаи, при што најголем дел од претставките се засновале на националното или етничкото потекло, а повеќе од половина од дискриминацијата била поврзана со работата и вработувањето. Извештајот забележува и дека народниот правобранител и Комисијата и понатаму немаат доволно финансиски и човечки ресурси, што ја ограничува нивната способност целосно да го спроведуваат својот законски мандат.

Проблемот се појавува и таму каде што претставката добива одговор. Народниот правобранител може да дава укажувања, препораки и мислења, но нема надлежност да ги принуди институциите да ги спроведат.

За да разбереме каде најчесто се појавува етничката дискриминација, колку се почитуваат неговите препораки и што треба да се промени за еднаквоста да не остане само правен принцип, Mollëkuqja разговараше со народниот правобранител, Фатон Селами.

Од претставките што ги примате, кои се најчестите проблеми поврзани со етничката припадност?

Околу 20 отсто од претставките што годишно ги прима Народниот правобранител, во Секторот за заштита од дискриминација и правична и соодветна застапеност, се однесуваат на дискриминација врз основа на потекло, национална или етничка припадност (член 5), во сите области утврдени со закон, кои се опфатени во член 3 од Законот за спречување и заштита од дискриминација.

Најголем дел од овие претставки се однесуваат на дискриминација во областа на работните односи. Најчестите претставки се однесуваат на дискриминација од страна на претпоставени, односно од раководството на институциите/установите над кои Народниот правобранител има законска надлежност да постапува, лица што, користејќи ја својата положба и моќ, преземаат одредени дискриминаторни дејствија.

Треба да се нагласи дека, кога се тврди дека има дискриминација врз оваа основа, граѓаните наведуваат и други основи, како: вероисповед или верско уверување, јазик, политичко уверување и слично. Обично, кај овој вид претставки, дискриминацијата често е поврзана и со вознемирување на работното место, односно со мобинг, дејствија што се составен дел на дискриминацијата.

Кога Народниот правобранител ќе утврди дискриминација од страна на некоја институција, колку често институциите ги спроведуваат вашите препораки и што се случува кога не ги спроведуваат?

Во случаите на утврдена дискриминација, Народниот правобранител, во согласност со член 32 од Законот за народниот правобранител, до сторителот на дискриминацијата упатува соодветно укажување, препорака или мислење за начинот на отстранување на сторените повреди, со што на оштетената страна би ѝ се обезбедил еднаков третман со другите лица кај работодавачот каде што претрпела дискриминација врз определена основа. Односно, се даваат укажувања и мерки со кои би се отстраниле сите сторени повреди, со што подносителот на претставката би можел да ги оствари своите права утврдени со Уставот и со закон.

Може да се каже дека, во најголемиот број постапки, сторителот на дискриминацијата постапува според укажувањата на Народниот правобранител, со што повредата се отстранува. Сепак, во одреден број случаи, сторителите на дискриминација, од причини познати само на нив, продолжуваат со дејствијата со кои ги повредуваат правата на подносителот на претставката и не постапуваат според писмените укажувања на Народниот правобранител.

Во тој случај, се постапува во согласност со член 25 од Законот за народниот правобранител, во кој е утврдено дека за непостапувањето по укажувањата на Народниот правобранител се известува непосредно повисокиот орган, а во определени случаи овие повреди се изнесуваат и во Годишниот извештај на Народниот правобранител.

Во одреден број случаи, кои Народниот правобранител ретко ги користи, за непостапувањето по неговите укажувања, препораки или мислења може да се извести и пошироката јавност преку средствата за јавно информирање.

Имате ли случаи во кои институциите не успеале да обезбедат еднаков третман за граѓаните од различни заедници? Каде најчесто се појавуваат овие проблеми?

Во рамките на нашата надлежност се водени постапки по претставки во кои, на ниво на одредена единица на локалната самоуправа, е извршена дискриминација врз политичка основа во областа на работните односи, при што новоизбраната власт и новиот градоначалник на општината не ги почитувале укажувањата на Народниот правобранител, со кои би се отстраниле дискриминаторските дејствија кон поголема група вработени во локалната самоуправа.

Во конкретниот случај, лицата што претрпеа штетни последици од нееднаквиот третман иницираа судски спор пред месно надлежниот суд, со што, според закон, престана можноста за наше натамошно постапување по конкретниот случај.

Дали сегашните институционални механизми се доволно силни за спречување на етничката дискриминација, или Народниот правобранител често може само да препорачува, без реална можност да ги принуди институциите да постапуваат?

Во согласност со постојните законски надлежности утврдени со Уставот на Република Северна Македонија и со Законот за народниот правобранител, не постојат можности институциите/установите, односно сторителите на дискриминацијата, да бидат принудени да ги спроведат укажувањата на Народниот правобранител, бидејќи нашата уставна и законска положба не е да бидеме инспекциски или судски орган, туку институција за остварување на човековите слободи и права, која преку силата на својот збор, надлежност, законско и професионално постапување, ќе влијае врз надлежните субјекти да постапуваат според дадените укажувања, препораки или мислења. Со тоа би се отстраниле одредени повреди на правата на граѓаните што поднеле претставка, или на поголема група лица, за кои Народниот правобранител има отворено предмет по своја иницијатива.

Што конкретно треба да се промени во институциите, во законите, контролата, одговорноста или санкциите, за еднаквоста меѓу заедниците да не остане само на хартија?

Од досегашната практика во нашата работа може да се каже дека имаме солидно законодавство, кое овозможува еднакви права за сите заедници опфатени во Преамбулата на Уставот на Република Северна Македонија, но секако останува проблемот со примената.

Од одговорите на народниот правобранител се добива јасна слика: законот постои, но спроведувањето зависи од волјата на институциите, а институцијата што го следи спроведувањето нема средства да ги принуди. Извештајот на Европската комисија го истакнува истиот недостаток и им препорачува на властите да ги именуваат осумте заменици на народниот правобранител и на народниот правобранител и на Комисијата за спречување и заштита од дискриминација да им обезбедат доволно финансиски и човечки ресурси, за да функционираат независно и ефикасно.

Друго