Во Тетово, каде просторите за младите се малубројни, а разновидноста, било етничка, родова или социјална, честопати останува само збор на хартија, со години постои заедница која се обидува да ја претвори во секојдневна практика.
Social Cultural Space Тетово, познат едноставно како Space, започна како едноставна идеја: место каде младите можеле да се собираат без да бидат принудени да купат нешто. Со текот на времето прерасна во многу повеќе од тоа. Денес тоа е заедница каде девојки и момчиња, со различно потекло и припадност, се среќаваат како рамноправни, работат заедно, дискутираат, создаваат проекти и стекнуваат пријателства кои надвор од овој простор можеби никогаш немаше да се случат.
Сè започна со едно прашање: каде да се собираме?
Идејата за Space се роди во 2016 година, од една едноставна потреба на младите од Тетово. Сакале слободен и достапен простор каде би можеле да се собираат, да се организираат, да создаваат, или едноставно да поминуваат време заедно, без разлика на потеклото на секого.
Во градот имало кафулиња и барови, но многу малку други алтернативи. Недостасувале независни културни простори, кино, паркови или места каде младите самите би можеле да покренуваат активности, а уште помалку места каде девојките и момчињата се чувствувале подеднакво слободни да учествуваат и да одлучуваат.
Една посета на Termokiss во Приштина и средбата со белгискиот колектив Toestand, истата година, им дале на основачите друга идеја. Виделе дека напуштен објект не е нужно мртов простор, туку може да се претвори во место каде се гради заедница.
Дискусиите за наоѓање простор во Тетово започнале во 2017 година. Целта била создавање заедница која ќе функционира на хоризонтален, инклузивен и независен начин. Една година подоцна бил ревитализиран поранешниот објект на Радио Тетово, а паралелно бил создаден и Skatova, првиот скејт-парк во градот. Во август 2018 година официјално била формирана заедницата Space.
Од мала група, Space постепено прерасна во поширока заедница. Помеѓу 2019 и 2022 година, преку волонтерска работа, таму се организирале културни, едукативни и заедничарски активности, во кои учеството на девојките и жените било подеднакво присутно колку и на момчињата.
Но историјата на Space е истовремено историја на губење и повторно градење.
Во 2022 година, по четири години во поранешното Радио Тетово, заедницата била принудена да го напушти просторот. Општина Тетово, преку сегашниот министер за култура, ја сменила бравата на објектот преку ноќ. Градоначалникот отишол уште подалеку, обвинувајќи дека таму се вршат „порнографски активности", обвинувања кои никогаш не биле докажани, ниту на суд. Волонтерите се нашле надвор од вратата и на тој начин завршило четиригодишното функционирање во тој објект.
Една година подоцна се роди Space 2.0. Во новиот простор беа реализирани повеќе од 200 активности.
Во 2025 година, заедницата повторно се соочи со губење на просторот. Беше објавено дека објектот ќе биде срушен за да отстапи место на нова зграда.
Но и овој пат Space не заврши. Со поддршка на мрежата со која соработувала низ годините, заедницата пронајде друг напуштен објект и создаде Space 3.0, каде продолжува да функционира и денес.
Не само простор, туку начин на заедничко живеење
Уште од почетокот, целта не била само да се најде објект, туку да се создаде место каде младите можат слободно да размислуваат, да се слушаат меѓусебно, сами да организираат активности, да експериментираат и да учат едни од други.
Со текот на годините, Space создаде и своја сопствена култура. Култура во која се прифаќа некој што не е како тебе, се слушаат различни мислења, се помага и се учи да се функционира заедно со другите.
Денес, за заедницата, тоа е и значењето што му го даваат на идејата за јавен простор. Не само објект кој му припаѓа на јавноста, туку простор во кој самите луѓе имаат автономија да одлучуваат што се случува таму.
„За нас, јавниот простор ја подразбира и автономијата на луѓето кои го користат", велат од Space Тетово.
Филм, концерт, градина, или едноставно разговор
Во Space не постои типичен ден. Честопати започнува со најобичните работи, отворање на просторот, проверка на струјата и водата, наводнување на растенијата и заедничката градина, чистење, собирање на отпадоци или оставање храна и вода за животните наоколу.
Потоа, во истиот простор, може да има работилница, филмска проекција, радио-емисија, концерт или дискусија. Или ништо од тоа. Понекогаш се само луѓе кои дошле да бидат заедно.
Она што ги поврзува младите, според заедницата, е љубопитноста, желбата да запознаат нови луѓе и да направат нешто различно од она што вообичаено го нуди градот.
Честопати некој доаѓа за една активност, а завршува вклучен во нешто сосема друго. Токму во тие обични моменти се создаваат врските.
Тука етничката припадност не исчезнува, но повеќе не е првата појдовна точка. Тетово останува град на поделби, некои видливи, некои не. Етничката припадност е дел од секојдневната реалност и, како што велат од Space, не исчезнува веднаш штом некој ќе ја премине вратата на просторот.
Но таму се случува нешто друго. Луѓето имаат можност прво да се запознаат како поединци, преку она што го прават заедно.
Еден пример е група петнаесетгодишни девојки кои во Space се повикуваат меѓусебно со албански и македонски имиња, а зборуваат англиски меѓу себе.
„За нив, тоа што се заедно не е некаков 'меѓуетнички дијалог' што треба да се организира. Тоа е едноставно дружба."
Можеби токму тоа е една од најсилните слики на соживотот, онаа што воопшто нема потреба да се именува како таква.
Сепак, Space не тврди дека решил сè. Ромската заедница, на пример, била помалку вклучена во секојдневниот живот на просторот, иако се реализирани активности и соработки со организации кои работат со Ромите.
„Отворен простор не станува автоматски инклузивен само затоа што вратите му се отворени", велат од Space.
Токму оваа самокритика е дел од концептот на отвореноста. Не се тврди дека предрасудите исчезнале, туку се создаваат можности луѓето да се запознаат надвор од нив.
Отвореноста на Space не се однесува само на етничката припадност. Идејата е девојките и момчињата да имаат подеднаков простор за учество, предлагање, организирање и создавање.
Пријателството не се организира, туку се случува
„Имало случаи кога луѓе од различни заедници и средини се запознале преку активностите, почнале да работат заедно како волонтери, а подоцна станале пријатели и надвор од Space", велат од Space.
Понекогаш сè започнува со организирање настан. Друг пат со боење ѕид, поправање нешто во објектот или едноставно со поминување неколку часа заедно.
„Во многу случаи, пријателството не дошло како резултат на некоја активност дизајнирана за 'зближување на заедниците', туку едноставно како резултат на тоа што нешто се прави заедно."
Од Space нагласуваат дека на луѓето не им треба секогаш проект што ќе им покаже дека треба да се зближат. Понекогаш им треба само место каде можат да го направат тоа.
Што им недостасува на младите?
Одговорот на Space е директен, просторите. Не само физички простор, туку простори кои се слободни, безбедни, независни и достапни.
„Места кои не се дом, училиште или работа, туку каде можеш да бидеш без да бидеш принуден да консумираш нешто. Места каде можеш да запознаеш луѓе надвор од твојот круг и сам да создадеш нешто."
Во Тетово, велат тие, овие простори се многу ограничени.
Затоа не е доволно да се организираат „активности за млади". На младите треба да им се дадат простори каде самите тие одлучуваат што сакаат да прават.
Токму во овие неформални простори можат да се создадат врски надвор од етничките поделби, бидејќи луѓето почнуваат да се запознаваат преку заеднички интереси и искуства, а не само преку идентитетите што им се припишуваат.
Три простори, една заедница
Space Тетово трипати ја смени адресата, но не и целта. Од поранешното Радио Тетово, преку Space 2.0, до Space 3.0, објектите се менуваа, но заедницата не запре.
Тоа е и причината зошто велат дека имаат простор за оптимизам. Не затоа што проблемите исчезнале, туку затоа што одблизу виделе што се случува кога луѓето имаат можност да се сретнат.
„Space нè научи дека поделбите кои изгледаат многу големи на политичко или општествено ниво можат да станат многу поразбирливи кога луѓето имаат можност да се сретнат и да направат нешто заедно."
Активистите на Space велат дека овој простор ги научил и дека соживотот не може да се остави само на волјата на луѓето. Потребни се простори, можности и услови за да можат да се создадат овие врски, велат тие.
Во град каде младите сè уште имаат малку места каде можат едноставно да бидат млади, Space продолжува да докажува дека соживотот не се гради само со декларации, дебати или планирани проекти.
