Предизвиците со кои се соочуваат лицата од ЛГБТ+ заедницата во Западен Балкан и понатаму остануваат меѓу најкомплексните теми на човековите права во регионот, а честопати се толку слични од една земја до друга, што изгледа како да зборуваме за иста секојдневница, повторена под различни имиња на држави.
Иако законодавството во поголемиот дел од овие земји забележа формални позитивни чекори под притисок или насоки на меѓународната заедница и процесите на интеграција кон Европската Унија, секојдневието на припадниците на заедницата и понатаму е исполнето со стигма, хомофобија, физичко и психичко насилство, како и институционално двоумење да се соочат како што треба со овие случаи.
За тоа каква е конкретно ситуацијата во земјите од регионот, Центарот за еднаквост и слобода на ЛГБТ заедницата, преку детална публикација, токму на овие проблеми се задржува и покажува кои се главните предизвици со кои се соочуваат припадниците на заедницата во неколку балкански држави. Извештајот не ја опфаќа Северна Македонија, па затоа подолу е даден и домашниот контекст, преземен од други податоци и извештаи за состојбата на ЛГБТ+ заедницата во земјава.
Косово: права во Уставот, дискриминација во пракса
Во Косово, Уставот ја гарантира еднаквоста пред законот и ја забранува дискриминацијата, вклучително и онаа врз основа на сексуалната ориентација. Сепак, за ЛГБТ+ лицата оваа заштита не се преведува секогаш во сигурност, прифаќање и можност отворено да живеат без страв од предрасуди.
Според публикацијата, многу припадници на заедницата и понатаму го кријат својот идентитет од остатокот на општеството, додека недостатокот на доволна институционална поддршка останува една од главните пречки за остварување на нивните права.
Освен јазот меѓу законите и нивната примена, проблеми се јавуваат и во законодавството што ја регулира семејната состојба и правното признавање на родовиот идентитет. Законот за семејство го ограничува бракот на лица од спротивен пол, додека недостатокот на подзаконски акти за промена на полот во граѓанските документи создава тешкотии за трансродовите лица.
Сепак, публикацијата забележува и позитивни промени. Ангажманот на организациите на заедницата и меѓународните партнери придонесе за зголемување на свеста и за соработка со институции како полицијата, обвинителството, судството и министерствата. Исто така, се забележува поголема поддршка од дел од општеството и семејствата, иако тоа не ја елиминира дискриминацијата.
Прогресивното законодавство не ја смени целосно реалноста во Албанија
Во Албанија, правната рамка за заштита на ЛГБТ+ лицата се опишува како релативно прогресивна. Сепак, публикацијата укажува дека правниот напредок не бил проследен со соодветни промени во секојдневниот живот на заедницата.
Главниот проблем останува јазот меѓу правата признати со закон и нивната примена во пракса. Усвојувањето на законот против дискриминација не гарантира дека ЛГБТ+ лицата ќе бидат третирани без предрасуди во училиштата, здравствените институции, семејството или во јавниот живот.
Едно од прашањата што бараат поголемо внимание е недостатокот на континуирано документирање на проблемите со кои се соочуваат припадниците на заедницата. Без доволно податоци за нивните искуства, станува потешко да се идентификуваат областите во кои се потребни конкретни интервенции.
Публикацијата поставува прашања за пристапот до здравствените услуги, особено за девојките и жените лезбијки, бисексуалки и трансродови, како и за состојбата на ЛГБТ+ лицата во образованието. Исто така, ја нагласува потребата да се третира напуштањето на школувањето како последица на булингот, насилството во семејството и достапноста на услугите за поддршка за лицата кои доживуваат дискриминација.
Друг проблем е начинот на кој медиумите ја прикажуваат заедницата. Дискриминаторскиот говор и говорот на омраза можат да ги зајакнат предрасудите, додека недостатокот на одговорно известување може да го пренасочи вниманието од правата и искуствата на луѓето кон стереотипите.
Токму затоа, организациите на заедницата и понатаму бараат подобра примена на законите, следење на институциите и услуги кои одговараат на конкретните потреби на ЛГБТ+ лицата.
Пример за поддршка што се нуди во Албанија е прифатилиштето „STREHA" во Тирана, кое им служи на ЛГБТ+ лицата што доживеале дискриминација или насилство поради сексуалната ориентација или родовиот идентитет. Според публикацијата, тоа нуди поддршка и за лица од Косово.
Предизвиците во Србија
Во Србија, правата на ЛГБТ+ заедницата се вклучени во стратегии и државни документи против дискриминација. Во 2014 година, владата ја усвои Стратегијата против дискриминација и акциониот план за спречување и заштита од дискриминација, во кои беа вклучени и правата на ЛГБТ+ лицата.
Дури и организирањето на паради на гордоста, познати како Прајд, стана дел од јавната и политичката дебата во земјата. Сепак, според публикацијата, промените во ставот на институциите кон овие настани не секогаш биле проследени со доволно медиумско внимание или со ефективна заштита на заедницата.
Еден од главните проблеми е слабата примена на постојното законодавство. Публикацијата нагласува дека случаите на насилство врз ЛГБТ+ лица и јавно познати сторители не завршиле секогаш со судски пресуди.
Ова создава јаз меѓу институционалните обврски и правдата што им се нуди на жртвите. Кога нападите не се истражуваат и не се казнуваат ефективно, засегнатите лица можат да ја изгубат довербата во институциите, додека сторителите не се соочуваат со последици што би го спречиле повторувањето на насилството.
Публикацијата го истакнува и проблемот на неспроведувањето на одлуките на Уставниот суд. Ова покажува дека усвојувањето стратегии и постоењето правни механизми не се доволни доколку институциите не обезбедат нивните одлуки и обврски да се спроведуваат.
Во овој контекст, ЛГБТ+ активизмот во Србија стана дел од политичката агенда, но тоа не значи дека заедницата автоматски ги добила сигурноста и еднаквоста во секојдневниот живот.
Предизвик останува заштитата да не се ограничи само на стратешки документи или на организирање јавни настани, туку да се преточи во ефективни истраги, спроведени судски одлуки и реална заштита од насилството и дискриминацијата.
Недостатокот на казнување го храни насилството во Босна и Херцеговина
Во Босна и Херцеговина, една од главните грижи забележани во публикацијата е недоволната институционална реакција на хомофобичното и трансфобичното насилство.
Според наодите, кога нападите не се истражуваат и не се казнуваат на соодветен начин, се создава впечаток дека насилството врз ЛГБТ+ лицата може да се толерира. Ова не само што ги остава жртвите без правда, туку може и да ги охрабри сторителите да ги повторат своите постапки.
Публикацијата ја нагласува важноста полицијата и обвинителството да ги идентификуваат и третираат овие случаи како дела мотивирани со омраза, кога се исполнети соодветните критериуми. Ваквиот третман е важен за да се препознае дискриминаторскиот мотив на нападот и за да се испрати порака дека насилството поради сексуалната ориентација или родовиот идентитет не треба да се толерира.
Иако постои соработка меѓу ЛГБТ+ организациите и државните институции, публикацијата оценува дека сè уште останува многу работа да се заврши. Пречките не се поврзани само со реакцијата на институциите, туку и со тешкотијата која општеството ја има да ја прифати заедницата како рамноправен дел од себе.
Во оваа насока, предизвикот на Босна и Херцеговина не се состои само во признавањето на правата, туку и во создавањето средина во која овие права можат да се остваруваат без страв од напади, исклучување и понижување.
Како што може да се види од овие наоди, предизвиците на ЛГБТ+ заедницата во Западен Балкан ја одразуваат заедничката регионална битка, длабоката поделба меѓу правните стандарди што се усвојуваат на хартија и патријархалниот менталитет што доминира во општеството.
Додека Косово, Албанија, Србија и Босна и Херцеговина настојуваат да се приближат до европското семејство, вистинската еманципација на регионот не се мери само со законски членови, туку со степенот на сигурност, прифаќање и достоинство што им се нудат на сите граѓани, без разлика, во овој случај, на родовиот идентитет или сексуалната ориентација.
Северна Македонија
Иако извештајот на CEL не ја опфаќа Северна Македонија, состојбата на ЛГБТ+ заедницата во земјава не се разликува многу од онаа во соседните земји опфатени со студијата. Податоците од платформата „Говор на омраза" покажуваат дека говорот на омраза продолжува и оваа година, со 15 регистрирани случаи до јуни, вклучително и случаи поврзани со најавата за Паради на гордоста, додека само во текот на 2025 година беа евидентирани 76 случаи на говор на омраза поради сексуална ориентација и родов идентитет. Од 2012 година до денес, вкупниот број на овие случаи достигна 1.066.
Комисијата за спречување и заштита од дискриминација (КСЗД) во текот на 2025 година постапуваше по вкупно 559 предмети за заштита од дискриминација, од кои 10% имале пол како пријавена основа, а 8% родов идентитет. Во 56 од овие случаи, Комисијата утврдила дискриминација, вклучително случаи на директна дискриминација во областа на пристапот до вработување, што покажува дека проблемот не се ограничува само на јавниот и онлајн просторот.
Активистите, сепак, и понатаму предупредуваат за јазот меѓу правната рамка, која во голема мера е усогласена со европските стандарди, и нејзината примена во пракса. „Случаите на говор на омраза и насилство честопати не се препознаваат и не се процесуираат како што треба од страна на институциите", вели Лила Милиќ, активистка за правата на ЛГБТ+ заедницата, која додава дека проблемот не лежи само во законите, туку и во недостатокот на политичка волја, институционални капацитети и проактивен пристап од страна на надлежните институции.
This publication was produced within the framework of the project Queer and Present: Media, Rights and Safety for LGBTIQ+ persons in Pollog, which is implemented as part of the broader regional project Together for LGBTQI+ Equality, implemented by the Centre for Civic Education (CCE) in partnership with ERA – LGBTI Equal Rights Association for the Western Balkans and Turkey, Queer Montenegro, Queer Center Skopje, Tuzla Open Center, Open Mind Spectrum Albania (OMSA), and the Center for Social Group Development from Kosovo. The programme is funded by the European Union.
The contents of this publication are the sole responsibility of the Center for Equal Opportunities “Mollekuqja” and do not necessarily reflect the views of the European Union, CCE, or the project partners.
