Меѓуетничкиот соживот не се мери само со фактот дека заедниците живеат една до друга, туку и со степенот на почит, еднаквост и можности што ги имаат во општеството. За ромската заедница, предрасудите и дискриминацијата честопати остануваат нормализирани во секојдневниот живот, додека Ромките и девојките се соочуваат со испреплетени бариери поврзани со етничката припадност, полот и социјалната положба.
За овие и други прашања, Mollëkuqja разговараше со Сенада Сали, активистка за човекови права и адвокатка, која повеќе од една деценија работи на стратешко застапување случаи на прекршување на правата на Ромите низ цела Европа. Денес, нејзината работа е повеќе фокусирана на родовата еднаквост и репродуктивните права.
Сали зборува за начинот на кој „антициганизмот“ е нормализиран во општеството, за потребата да се почитуваат јазикот и идентитетот на Ромите, како и за нееднаквостите со кои се соочуваат Ромките во образованието, вработувањето, здравството и економската независност. Таа се осврнува и на важноста на застапеноста на Ромките во јавниот живот, нагласувајќи дека видливоста не е исто што и влијанието и дека Ромките треба да бидат дел од местата каде што се носат одлуките и се креираат политиките.
Во овој разговор, Сали нагласува дека градењето мостови меѓу заедниците не може да биде одговорност само на Ромите, туку мора да се гради од двете страни. Институциите, според неа, треба да се борат против сегрегацијата во образованието, да создадат реални можности за образование и вработување на ромските девојки, да гарантираат еднаков пристап до здравствените услуги и да го променат начинот на кој Ромките се претставени во општеството и медиумите.
Од ваше искуство како активистка и правничка, како ја оценувате соживотот меѓу ромската заедница и другите заедници во Северна Македонија? Каде мислите дека сè уште постојат бариери што го попречуваат поеднаквиот и поблискиот соживот?
Што се однесува до соживотот, моето лично искуство е позитивно. Пораснав со Македонци и Албанци, зборувам и македонски и албански и за мене тоа е природен дел од животот во Македонија. Но, мислам дека постои разлика меѓу тоа да живееш еден до друг и вистински да бидеш перципиран како еднаков.
Кај Ромите, една од бариерите е тоа што „антициганизмот“ е толку нормализиран што понекогаш веќе не се препознава ниту како расизам. Ова најдобро се гледа во секојдневниот јазик. Зборот „Циганин“ се користи како навреда дури и кога воопшто не станува збор за Ромите. Некој фрлил отпадоци – „циганска работа“. Некој се однесувал некултурно, се користи истиот збор. Ми се случило да влезам во такси, а шоферот, без да знае дека сум Ромка, да ми раскажува за некој „Циганин“ што го нервирал.
Кога ќе реагирате, одговорот честопати е: „Не мислев ништо лошо“ или „Јас немам ништо против Ромите“. Верувам дека многу луѓе навистина не се свесни за тежината на тие зборови. Но, токму тоа е проблемот. Расизмот не престанува да биде расизам само затоа што сме навикнати на него.
Истото важи и за ромскиот јазик. Ромите во земјава зборуваат македонски, а многумина од нив и албански или турски, во зависност од средината. Но, ромскиот јазик сè уште се имитира или исмева. Не очекувам другите да го научат мојот јазик. Очекувам да го почитуваат.
За мене, соживотот не е само толеранција. Тој подразбира взаемна почит и еднакво достоинство.
Кога зборуваме за Ромките и девојките, како истовремено влијаат предрасудите по етничка основа и родовите стереотипи врз нивните можности за образование, вработување, независност и учество во општеството?
Ромките не се хомогена група и не сакам да ги претставувам само како ранливи жени или жртви. Но, податоците јасно покажуваат дека многу Ромки се соочуваат со испреплетени нееднаквости, поради полот, етничката припадност, а честопати и социјалната положба. Ова е интерсекциска дискриминација и не е само теоретски концепт.
На пример, истражувањето на Агенцијата на ЕУ за основни права во десет европски земји покажа дека само 28 отсто од Ромките на возраст од 20 до 64 години биле платено вработени, во споредба со 58 отсто од ромските мажи. Истото истражување проценува дека Ромките, во просек, живеат 11 години пократко од жените во општата популација.
За мене, овие бројки се важни бидејќи покажуваат дека нееднаквоста не се мери само со фактот дали некој формално ги има правата. Таа се гледа во работата, приходите, здравјето и, на крајот, дури и во животниот век.
Образованието е особено важно. Во случајот „Елмазова и другите против Северна Македонија“, Европскиот суд за човекови права утврди дискриминација поради сегрегацијата на ромските ученици во училишта и паралелки во Битола и Штип. Судот беше јасен дека не е неопходно да постои дискриминаторска намера за да има дискриминација – важен е и ефектот што го создава системот.
Ова е клучно. Не можеме да ги раздвојуваме децата на возраст од шест или седум години, а потоа, како возрасни, да очекуваме сами да ги надминат предрасудите и дистанцата меѓу заедниците.
Кај девојките, образованието е тесно поврзано и со економската независност и репродуктивната автономија. Истражувањето МИЦС 2018–2019 покажа дека 28 отсто од жените на возраст од 20 до 24 години во ромските населби родиле пред да наполнат 18 години, во споредба со околу 4 отсто во општата популација.
Но, оваа бројка не треба да ја читаме како доказ за некаква „ромска традиција“. Треба да се запрашаме какви избори реално има една девојка ако рано го напушти образованието, нема перспектива за вработување и економска независност или нема пристап до информации и услуги за сексуалното и репродуктивното здравје.
Од мојата сегашна професионална перспектива, репродуктивните права токму тоа значат: жената слободно и информирано да може да одлучува за своето тело и живот и да има пристап до квалитетна здравствена заштита, без дискриминација.
Затоа, прашањето не е „што не е во ред со Ромките?“, туку што во системот создава толку различни животни можности за нив.
Дали мислите дека Ромките и девојките денес имаат повеќе простор да бидат слушнати и да учествуваат во јавниот живот, вклучувајќи го активизмот, професионалниот ангажман и донесувањето одлуки? Кои пречки сè уште ги држат надвор од овие простори?
Да, просторот е поголем отколку порано. Денес гледаме повеќе образовани Ромки, професионалки, активистки и млади жени кои јавно зборуваат во свое име.
Но, видливоста не е исто што и влијанието. За мене, вистинското прашање не е само дали има Ромка на некоја конференција, панел или работна група. Прашањето е дали Ромките се таму каде што се носат одлуките, каде што се утврдуваат буџетите, се креираат политиките и се поставуваат приоритетите.
Исто така, важно е Ромките да не бидат препознавани како експертки само кога темите се однесуваат на Ромите. Јас сум Ромка, но мојата професионална експертиза не е ограничена од мојата етничка припадност. Истото важи за секоја друга Ромка. Таа може да биде експертка во правото, медицината, економијата, образованието, технологијата или во која било друга област.
За мене, ова е следното ниво на еднаквост: не само да ни се даде простор да зборуваме за дискриминацијата што ја доживуваме, туку нашето знаење и професионалните компетенции да бидат признати и надвор од „ромските теми“.
Од друга страна, видливоста на успешните Ромки е важна за девојките. Кога една девојка ќе види Ромка лекарка, правничка, професорка, новинарка или Ромка што носи одлуки, таа добива многу едноставна, но важна порака: и јас можам да бидам таму.
Затоа, следниот чекор не е само поголема застапеност. Тоа е преминот од присуство кон реално влијание.
Каква улога можат да имаат Ромките и девојките во градењето мостови меѓу заедниците и во промовирањето на меѓуетничкиот соживот? И што треба да направат институциите и општеството за да им ја овозможат таа улога?
Ромките можат да бидат важен дел од градењето мостови, но не би сакала да им наметнеме уште една одговорност – тие да го средуваат соживотот меѓу заедниците. Градењето мост има смисла само ако се гради од двете страни.
Институциите, според мене, треба да преземат неколку конкретни чекори.
Прво, да ја прекинат сегрегацијата во образованието. По пресудата „Елмазова“, ова веќе не е прашање на добра волја, туку обврска на државата.
Второ, да создадат услови ромските девојки да останат во квалитетно образование, а потоа да имаат реален пристап до вработување и економска независност.
Трето, здравствениот систем треба да обезбеди еднаков пристап до квалитетна сексуална и репродуктивна здравствена заштита, не само како формално право, туку како услуга што жената реално може да ја добие, почитувајќи ги нејзиното достоинство и автономија.
И на крајот, треба да се промени начинот на кој зборуваме за Ромките. Ако медиумите ги претставуваат само преку сиромаштијата, раните бракови, многудетните семејства или дискриминацијата, тогаш, дури и кога намерата е добра, се создава еднодимензионална слика.
Но, исто така, не сакам да отидеме во другата крајност и да претставуваме само „успешни Ромки“ како доказ дека проблемот е решен.
Една Ромка не мора да биде правничка, лекарка или професорка за да заслужи почит. Жената која нема диплома, која е невработена или живее во сиромаштија, има исто право на достоинство.
Тоа, за мене, е суштината: да создадеме општество во кое Ромките нема да мора ниту да го кријат својот идентитет, ниту да бидат исклучителни за да бидат третирани како еднакви.
