Парадата на гордоста се одржа на 20 јуни во Скопје, под мотото „Сите нека знаат". Од 2019 година, припадници на ЛГБТИ+ заедницата и нивните поддржувачи маршираат низ улиците на главниот град, барајќи еднаквост и правејќи ги видливи проблемите со кои се соочуваат.
Но предизвиците на заедницата не се сведуваат само на еден ден протест или на просторот на главниот град. Надвор од Скопје недостасуваат организации, безбедни простори и мрежи за поддршка, а многу луѓе продолжуваат да го кријат својот идентитет од страв од дискриминација, насилство или последици во семејството и на работа.
Според податоците на Агенцијата на Европската Унија за основни права, само 21 отсто од анкетираните ЛГБТИ+ лица во Северна Македонија можат отворено да зборуваат за својот идентитет, а 74 отсто избегнуваат јавно да покажат наклоност од страв од вознемирување. Истовремено, 43 отсто избегнуваат одредени места за да го намалат ризикот од напад.
И меѓународните и домашните извештаи бележат проблеми со спроведувањето на правата, говорот на омраза и реакцијата на институциите.
За овие прашања, Mollëkuqja разговараше со неколку активисти од Skopje Pride.
Надвор од Скопје недостасуваат не само просторите, туку и чувството на безбедност
Концентрацијата на ЛГБТ+ активизмот во Скопје, според активистите, не треба да се гледа како резултат на намерно занемарување на другите градови. Тоа е дел од поширок проблем на централизацијата на земјата, каде поголемиот дел од организациите, институциите, медиумите и јавните настани се концентрирани во главниот град.
Ова има директни последици за заедницата надвор од Скопје.
Во помалите градови има многу помалку организации и безбедни простори каде ЛГБТИ+ лицата можат да се сретнат или да побараат помош.
“Не би рекле дека другите градови намерно се занемарени",велат активистите, поврзувајќи ја оваа состојба со општиот недостиг на структури и ресурси надвор од главниот град.
Во изминатите години, според нив, некои организации и иницијативи се соочија со недостиг на средства, намалување на активностите или дури и затворање. Во вакви услови, создавањето нови и долгорочни структури во другите градови станува уште потешко.
Сепак, тоа не значи дека потребата таму е помала.
“Можеби е дури и поголема отколку во Скопје, само што е многу помалку видлива",истакнуваат тие.
Недостигот на видливост не е недостиг на храброст
Во мал град, отвореното зборување за сексуалната ориентација или родовиот идентитет може да има подиректни последици. Луѓето се познаваат меѓу себе, информациите брзо се шират и јавното декларирање може да влијае врз односите со семејството, на работното место или во заедницата каде живее човекот.
Во Скопје, пак, постои поголема анонимност и можност да се изгради мрежа на луѓе со кои човекот се чувствува безбедно.
Токму затоа, велат активистите, недостигот на видливост не треба да се толкува како недостиг на желба за промена.
“Понекогаш невидливоста е начин човек да се заштити", велат тие.
Ова е особено важно за младите луѓе кои живеат во други градови и немаат до себе заедница или мрежа за поддршка. Според активистите, не може да се бара од поединецот да ја носи целата тежина на активизмот во средина која сè уште не му гарантира дека ќе биде безбеден.
Правниот напредок не е исто со промената во секојдневниот живот
Активистите велат дека во изминатите години има напредок. ЛГБТ+ прашањата се повидливи во јавната дебата, а заедницата е попристутна во јавниот простор.
Но тие прават јасна разлика меѓу видливоста и еднаквоста.
Лицето може да има законска заштита, а сепак да се двоуми да пријави дискриминација затоа што не верува дека институциите ќе го заштитат.
“Видливоста не е исто со еднаквоста. Можеме да имаме Парада на гордоста еднаш годишно, а истовремено едно ЛГБТ+ лице во останатите 364 дена да се плаши да го држи партнерот или партнерката за рака на улица",велат од Skopje Pride.
Според нив, вистинската промена ќе се почувствува тогаш кога ЛГБТИ+ лицата нема постојано да мора да размислуваат каде се безбедни, пред кого можат да зборуваат и дали ќе имаат последици поради тоа.
Институциите реагираат по инцидентите, наместо да ги спречат
Еден од проблемите што активистите го издвојуваат е и начинот на кој институциите реагираат на дискриминацијата и насилството.
Често, велат тие, реакцијата доаѓа дури откако случајот ќе стане јавен. Организациите реагираат, медиумите бараат одговори, јавноста врши притисок и дури тогаш институциите преземаат чекори.
“Премногу често гледаме реакција наместо превенција",велат од Skopje Pride.
Според нив, заштитата на човековите права не треба да зависи од надворешен притисок. Граѓанинот кој пријавува дискриминација, закана или насилство треба да има доверба дека случајот ќе биде земен сериозно и дека институциите ќе постапат навремено.
Ова, нагласуваат тие, важи за полицијата, обвинителството, здравството, образованието и социјалните служби.
“Особено е важно луѓето кои работат во полицијата, обвинителството, здравството, образованието и социјалните служби да знаат како професионално да постапуваат со ЛГБТ+ лица",велат активистите.
Активистите го гледаат ова како еден од главните јазови меѓу она што е предвидено во законот и она што се доживува во практика.
Не треба граѓанските организации постојано да ги потсетуваат институциите која е нивната работа", истакнуваат тие.
Друг предизвик: да се стигне подалеку од луѓето што веќе ја поддржуваат еднаквоста
ЛГБТ+ активизмот се соочува и со друго прашање: колку успева да комуницира со луѓето кои сè уште не се убедени во еднаквоста?
Активистите признаваат дека е многу полесно да се разговара со луѓе кои веќе ја поддржуваат заедницата. Потешко е да се стигне до лица кои никогаш не запознале одблизу ЛГБТИ+ човек и чија претстава за заедницата е изградена преку стереотипи, предрасуди или дезинформации.
Токму затоа, велат тие, треба повеќе да се зборува за луѓето, а помалку само со јазикот на законите, стратегиите и политиките.
“Зад кратенката ЛГБТ+ стојат луѓе кои одат на работа, студираат, се грижат за своите родители, се вљубуваат, раскинуваат, имаат планови и проблеми како сите други",велат од Skopje Pride.
Промената на ставовите во општеството, според нив, не може да се случи преку ноќ, но важен дел од активизмот е создавањето простори каде луѓето ќе можат да се сретнат и да разговараат, наместо само да се гледаат едни со други преку предрасуди.
Потсетуваме дека Северна Македонија, и во последниот извештај на ILGA Europe, е рангирана кон дното на листата земји во однос на правата на ЛГБТИ заедницата. Според овој извештај, во 2025 година, земјата е оценета со 29,26% и е рангирана на 31-то место од 49 земји во однос на правната и политичката положба на ЛГБТИ лицата, во области како еднаквоста, говорот на омраза, правното признавање на родот и просторот за граѓанското општество.
This publication was produced within the framework of the project Queer and Present: Media, Rights and Safety for LGBTIQ+ persons in Pollog, which is implemented as part of the broader regional project Together for LGBTQI+ Equality, implemented by the Centre for Civic Education (CCE) in partnership with ERA – LGBTI Equal Rights Association for the Western Balkans and Turkey, Queer Montenegro, Queer Center Skopje, Tuzla Open Center, Open Mind Spectrum Albania (OMSA), and the Center for Social Group Development from Kosovo. The programme is funded by the European Union.
The contents of this publication are the sole responsibility of the Center for Equal Opportunities “Mollekuqja” and do not necessarily reflect the views of the European Union, CCE, or the project partners.
