Илјада пациенти со рак на дојка биле дијагностицирани минатата година во Северна Македонија, додека моментално седум илјади пациенти со онколошки заболувања се на активен третман во Клиниката за радиотерапија и онкологија во Скопје. Но зад бројките и кампањите на розевиот октомври стојат долгогодишни нерешени проблеми: чекање со часови за терапија, недостиг на кадар, услуги концентрирани во Скопје и скрининг кој опфаќа само мал дел од жените. Mollëkuqja донесува преглед на главните предизвици со кои се соочуваат пациентите со рак и слабостите на системот.
Октомври е месецот кога во целиот свет најмногу се зборува за ракот на дојка. Розевата боја се појавува во кампањи, институции и социјални мрежи, додека на жените им се порачува да се грижат за своето здравје и да прават контроли.
И покрај кампањите за подигање на свеста, здравствениот систем секојдневно се соочува со проблеми кои не се решаваат само со подигање на свеста кај јавноста.
Илјада пациенти биле дијагностицирани со рак на дојка само во текот на минатата година. Во меѓувреме, во Клиниката за радиотерапија и онкологија во Скопје моментално се лекуваат околу 7.000 пациенти со онколошки заболувања.
За многу од нив, борбата со болеста е проследена и со уште една битка: навреме да стигнат до прегледот, дијагнозата и терапијата.
Со часови чекање за терапија
Ходниците на Клиниката за онкологија се полнат уште во раните утрински часови. Пациентите чекаат на контроли, терапија и други процедури, додека за некои од нив денот во клиниката трае сè до попладне.
Една пациентка кажа за Mollëkuqja дека иако веќе ги завршила терапиите и сега оди само на контроли, денот на терминот честопати ѝ предизвикува анксиозност поради хаосот и долгото чекање.
„Третманот го завршив, сега правам само неколку контроли месечно, но одам рано наутро во 7 часот, ја предавам книшката за да влезам во редот, а потоа ме повикуваат во амбулантата некаде околу 10 или 11 часот. Понекогаш и подоцна. Последниот пат две жени паднаа в несвест, треба да се најде некое поодржливо решение", рече таа.
Проблемот не е само бројот на пациенти. Онколошките услуги сè уште се концентрирани во Скопје, додека децентрализацијата, за која се зборува со години, напредува бавно.
Ревизијата побара распределба на услугите
Потребата за распределба на онколошките услуги не е само барање на пациентите или на невладините организации.
Државниот завод за ревизија konstatuar nevojën që Ministria e Shëndetësisë të angazhojë më shumë kapacitete në institucionet publike shëndetësore që kanë kushte për trajtimin e pacientëve onkologjikë.
Децентрализацијата би можела да го намали товарот на Клиниката за онкологија во Скопје и чекањето за пациентите, особено за оние кои доаѓаат од други градови.
Токму тоа го бараат и пациентите.
„Целта не е само да се прими терапијата, туку да обезбедиме секој пациент кој нема да биде во Клиниката за онкологија да ја прима оваа терапија безбедно. Како пациенти, ние најдобро знаеме колкав е притисокот во Клиниката за онкологија", рече Марјановиќ.
“Qëllimi nuk është vetëm të merret terapia, por të sigurojmë që çdo pacient që nuk do të jetë në Klinikën e Onkologjisë ta marrë këtë terapi në mënyrë të sigurt. Si pacientë, ne e dimë më së miri se sa i madh është presioni në Klinikën e Onkologjisë”, tha Marjanoviq.
Децентрализацијата започна, но сè уште е во тек
Директорот на Клиниката за радиотерапија и онкологија во Скопје, Игор Стојковски, вели дека децентрализацијата е планирана во неколку фази.
Првата фаза веќе започна во Градската општа болница „8 Септември" во Скопје, преку специјалистичко-консултативните служби. Во план е понатаму да бидат вклучени и болниците во Битола и во Штип.
„Започна првата фаза, која претставува специјалистичко-консултативна дејност. Се надеваме дека следната година ќе почне да функционира и дневната болница. Значи, станува збор за неколку фази. Ова зависи од инфраструктурата на болниците. Примарно е безбедноста на пациентите да биде соодветна. Ова подразбира дека, покрај соодветниот кадар и инфраструктура, терапијата да може да се прима безбедно. Дали е проблем, да, постои, тоа можете и самите да го видите", рече Стојковски.
Но проблемот започнува многу порано пред пациентот да стигне во Клиниката за онкологија.
Скринингот не ја фаќа болеста навреме
Една од најслабите алки останува раното откривање. Прегледите чија цел е откривање на ракот на дојка пред болеста да напредува не го постигнуваат потребниот опфат. Државната ревизија констатирала дека опфатот на скринингот за рак на дојка варира од само 0,8 до 5,4 проценти.
Овие бројки се многу далеку од опфатот што е потребен за скринингот да има ефект на ниво на популацијата.
Последиците, пак, се гледаат подоцна, при третманот. Според презентираните податоци, околу 80 отсто од пациентите го започнуваат третманот во напредни стадиуми на болеста.
Радиологот Арѓенд Имери изјавил дека проблемот е во тоа што скринингот постои повеќе во документите отколку во животот на жените.
„Токму тука лежи смислата на скринингот: не да ја дијагностицира болеста откако таа ќе стане видлива, туку да ја открие пред да има време да стане поопасна.”
Според него, државата треба да обезбеди одржливо финансирање и да го третира скринингот како континуиран процес, а не како сезонска кампања.
„Скринингот не може да биде сезонски проект кој станува повидлив во октомври, а се заборава во другите месеци. Ракот нема месец на подигање на свеста. Тој се јавува секој ден од годината", изјавил радиологот.
Тој вели дека пораката за жените треба да биде јасна, дека мамографијата не се прави само кога постојат симптоми.
„Се прави токму кога немаш симптоми. Но отсуството на овие знаци не е причина да се прескокне периодичната контрола", рече Имери.
Министерството вели дека работи на нов модел
И покрај критиките на лекарите, пациентите и Ревизијата, Министерството за здравство вели дека работи на промена на начинот на организирање на скринингот.
Од министерството најавиле дека во последниот период се работи на поорганизиран модел, базиран на популацијата, со поголема опфатеност и подобро следење на пациентите во текот на целиот процес.
„Се работи на нови и подобрени обрасци за пријавување на малигните заболувања, кои треба да овозможат поквалитетна и поструктурирана регистрација на случаите и нивно поврзување со националниот систем за здравствени информации", изјавија од Министерството.
Според нив, се очекува податоците постепено да се интегрираат со дигиталните платформи „Мој термин", „Моето здравје" и „skrining.mk”, на начин што пациентот ќе може да се следи од моментот на поканата за скрининг, па сè до мамографијата, резултатот, дијагностицирањето и третманот.
Додека институциите зборуваат за модел кој треба подобро да функционира во иднина, жените кои денес имаат потреба од дијагноза и третман се соочуваат со систем кој сè уште не успева целосно да ги покрие нивните потреби.
И покрај застојот, активистите продолжуваат со борбата за подигање на свеста
Во оваа ситуација, дел од товарот и понатаму го носат пациентските организации и граѓанското општество, кои со години се обидуваат да ги убедат жените превентивните контроли да станат дел од нивната рутина.
Раководителката на здружението „Езра", Лиридона Беќири, вели дека грижата треба да започне од личната свест, но не треба таму и да заврши.
„Нашите кампањи секогаш се состојат во зголемување на свеста и информираноста кај населението, бидејќи грижата за здравјето задолжително започнува од личната свест, продолжувајќи потоа со самоконтролата и превентивните контроли, кои треба да бидат дел од рутината на грижата, односно од нашата здравствена култура. За жал, сè уште не го достигнуваме нивото на кое инсистираме да стигнеме со нашите кампањи", изјавила Беќири.
Таа вели дека ракот на дојка не се ограничува на определена група и дека болеста зафаќа и помлади жени.
Сепак, свеста на жените не може да го замени функционалниот систем. Една жена може да биде информирана, да побара контрола и да биде подготвена да се лекува, но пред неа остануваат прашањата колку брзо ќе добие термин, колку ќе чека за преглед, кога ќе ја добие дијагнозата и колку далеку треба да патува за терапија.
This publication was produced within the framework of the project Queer and Present: Media, Rights and Safety for LGBTIQ+ persons in Pollog, which is implemented as part of the broader regional project Together for LGBTQI+ Equality, implemented by the Centre for Civic Education (CCE) in partnership with ERA – LGBTI Equal Rights Association for the Western Balkans and Turkey, Queer Montenegro, Queer Center Skopje, Tuzla Open Center, Open Mind Spectrum Albania (OMSA), and the Center for Social Group Development from Kosovo. The programme is funded by the European Union.
The contents of this publication are the sole responsibility of the Center for Equal Opportunities “Mollekuqja” and do not necessarily reflect the views of the European Union, CCE, or the project partners.
