ЛГБТИ+ лицата остануваат меѓу најранливите групи кога се зборува за менталното здравје.
Секој ден, многу од нив носат товар кој малкумина го гледаат: анксиозност, депресија, трага од траума, вкоренет срам, и бескрајниот стрес од криењето кои навистина се.
Наодите од психолошките сеанси на Центарот за еднаквост и слобода на ЛГБТ заедницата (CEL), со седиште во Косово, во текот на 2025 година, покажуваат токму тоа. Одбивањето од семејството, дискриминацијата во училиштето и на работа, изолацијата, онлајн вознемирувањето, насилството и несигурноста за безбеден покрив над главата се реалности кои постојано се повторуваат.
За да разбереме какви траги оставаат овие искуства, разговаравме со персоналот на овој центар, кој нуди бесплатни психолошки сеанси за членовите на заедницата.
Одбивањето, стигмата и стравот од откривање на идентитетот оставаат длабоки трагови врз менталното здравје. Но, според нив, само професионалната помош не е доволна, потребни се и промени во самото општество.
Општествениот третман и последиците врз менталното здравје
Начинот на кој општеството ги третира ЛГБТКИ+ лицата директно влијае на нивното чувство на безбедност и припадност. Од CEL Косово објаснуваат дека дури и кога лицето не се соочува секојдневно со отворен инцидент на дискриминација, самото очекување на одбивање може да создаде постојана состојба на вознемиреност.
Во семејството, училиштето, на работното место или во институциите, стравот од тоа како ќе реагираат другите може да влијае на начинот на кој лицето се однесува, комуницира и создава односи.
Податоците на CEL Косово за 132 лица кои користеле психолошки услуги покажуваат дека анксиозноста била најчесто пријавуваната внатрешна тешкотија, со 24,7 проценти. По неа следуваат стресот со 12,9 проценти и депресијата со 12,1 проценти.
“Сексуалната ориентација или родовиот идентитет не се причина за овие тешкотии, важна е средината во која лицето се обидува да биде безбедно и прифатено",велат од CEL Косово.
Тие истакнуваат дека овие податоци се однесуваат на лицата кои ги користеле услугите на организацијата и не можат да се толкуваат како податоци за сите ЛГБТКИ+ лица во Косово.
Семејното одбивање може да го загрози и домот и безбедноста
Еден од факторите кои CEL Косово посебно го истакнува е семејното одбивање. Кога семејството е истовремено главен извор на емоционална, финансиска и домска поддршка, одбивањето може да има далеку поголеми последици од самиот семеен конфликт.
Според првиот извештај на организацијата, семејните проблеми сочинувале 23,1 проценти од документираните надворешни тешкотии. Во извештајот за периодот декември 2024 до декември 2025, овој процент бил 23,9.
“Постојаната стигматизација може да го натера лицето да се посомнева во себе, да очекува осудување дури и во нови односи и да се повлече од другите за да се заштити",објаснува CEL Косово.
Во случаите кога дискриминацијата се доживува и во институциите, според нив, лицето може да изгуби верба дека помошта ќе биде безбедна и доверлива. Ова може да го поттикне да воопшто не бара помош.
Во некои случаи документирани од психолошките служби на организацијата се појавиле и самоповредување и самоубиствени мисли, ситуации кои, според CEL Косово, бараат итна проценка и поддршка.
Зошто продолжува стигмата?
За CEL Косово, не постои едно единствено објаснување за начинот на кој албанофоните општества и оние на Балканот гледаат на сексуалната и родовата различност. Во контекст на Косово, строгите норми за родовите улоги, очекувањата за брак и семејство, стравот од осудување и недоволната информираност можат да влијаат на овие ставови.
Според организацијата, овие ставови можат да се учат и да се зацврстуваат во семејството, училиштето, медиумите и јавната дебата.
Сепак, CEL Косово истакнува дека овие ставови не мора да го претставуваат целото општество, и дека тие можат да се променат.
“Нашите извештаи покажуваат какви последици имаат одбивањето и стигмата врз лицата кои бараат поддршка, но не мерат директно зошто општата популација одржува одредени ставови", објаснуваат од CEL Косово.
Поради тоа, тие гледаат на образованието, дијалогот и институционалната одговорност како важни делови од промената.
Криењето на идентитетот како стратегија за безбедност
За некои ЛГБТИ+ лица, неоткривањето на сексуалната ориентација или родовиот идентитет не е само приватно прашање. Тоа може да биде начин да се избегне одбивањето, насилството или губењето на домот.
Но ова криење може да има психолошка цена. Лицето мора постојано да размислува што може да каже, како треба да се однесува и кому може да му верува.
“Постојано да процениш што можеш да кажеш, како да се однесуваш и кому можеш да му верваш бара многу емоционална енергија",велат од CEL Косово.
Според нив, ова може да ги ограничи блиските односи и да ја зголеми анксиозноста, осаменоста, вкоренетиот срам и чувството дека лицето не може слободно да ја планира својата иднина.
Во првиот извештај на CEL Косово, прашањата поврзани со отвореното изјаснување (каминг-аут) сочинувале 20,4 проценти од документираните надворешни тешкотии.
“Од психолошка гледна точка, последиците можат да се акумулираат со времето кога лицето живее долг период со стравот од одбивање."“.
Терапијата сама по себе не може да го реши проблемот
Професионалната психолошка поддршка може да помогне во обработувањето на искуствата на одбивање или насилство, справувањето со анксиозноста и повторната изградба на самодовербата. Но CEL Косово истакнува дека терапијата сама по себе не може да ја поправи штетата која ја предизвикува исклучувачката средина.
Поради тоа, според организацијата, потребни се обучени здравствени работници и јавни службеници, ефективна заштита од дискриминација, побезбедни училишта, поддршка за семејствата и простори каде ЛГБТКИ+ лицата можат да бараат помош без страв дека нивниот идентитет ќе стане јавен.
“Пристапот треба да биде доверлив, прифаќачки и чувствителен кон траумата",истакнуваат од CEL Косово.
Според нив, отвореноста на општеството не може да остане само на ниво на изјави. Таа мора да вклучи промени кои ЛГБТИ+ лицата можат да ги почувствуваат во својот секојдневен живот: во семејството, училиштето, работата, институциите и во пристапот до услуги.
This publication was produced within the framework of the project Queer and Present: Media, Rights and Safety for LGBTIQ+ persons in Pollog, which is implemented as part of the broader regional project Together for LGBTQI+ Equality, implemented by the Centre for Civic Education (CCE) in partnership with ERA – LGBTI Equal Rights Association for the Western Balkans and Turkey, Queer Montenegro, Queer Center Skopje, Tuzla Open Center, Open Mind Spectrum Albania (OMSA), and the Center for Social Group Development from Kosovo. The programme is funded by the European Union.
The contents of this publication are the sole responsibility of the Center for Equal Opportunities “Mollekuqja” and do not necessarily reflect the views of the European Union, CCE, or the project partners.
