Во општествата каде семејните очекувања и традиционалните норми сè уште имаат голема тежина, многу од нив живеат под постојан притисок да скријат еден важен дел од себеси. Mollëkuqja разговараше со психологинката и психотерапевтката Фатлинда Нитај за да разбере како овие лица го доживуваат семејното отфрлање, дискриминацијата и притисокот да се скријат, како и каква улога може да игра психотерапијата во справувањето со овие тешкотии.
Како влијае начинот на кој општеството ги третира лицата LGBTQI+ врз нивното ментално здравје, и кои се најчестите психолошки последици што ги забележувате во вашата пракса?
Најнапред треба да направиме една важна и суштинска разлика, а тоа е дека сексуалната ориентација или родовиот идентитет не се психолошки нарушувања, додека тешкотиите (проблемите) со менталното здравје кои можат да се појават кај лицата LGBTQI+ во најголем дел се поврзани со средината во која живеат и начинот на кој се третирани.
Како резултат на тоа, од клиничкото искуство, најчестите последици со кои се соочуваат лицата од заедницата можат да бидат вознемиреност, депресија, намалено самопочитување, социјална изолација, чувство на срам и вина, тешкотии во градењето безбедни односи, нарушувања на сонот, а во потешките случаи, мисли за самоповредување или самоубиство.
Каков вид емоционални и психолошки штети предизвикуваат постојаната стигматизација, семејното отфрлање или институционалната дискриминација кај овие лица?
Во нашиот контекст, семејното отфрлање е еден од потенцијално најтешките фактори, бидејќи семејството обично е првиот простор каде поединецот очекува сигурност, припадност и прифаќање.
Кога поединецот доживува отфрлање, закана, понижување или условена љубов, тој може да создаде уверување дека со него „има нешто погрешно“, а со текот на времето надворешната стигматизација може да се интернализира и да се преточи во самостигматизација.
Затоа, во моментот кога еден млад човек слуша од своето семејство пораки како „нè засрами“, „што ќе каже околината?“, „мора да се промениш“ или се соочува со закана дека ќе биде избркан од дома, повредата може да биде многу подлабока отколку еден вообичаен семеен конфликт.
Институционалната дискриминација ја отежнува ситуацијата уште повеќе, бидејќи личноста може да почне да верува дека нема каде да побара заштита. Кога дискриминацијата се случува во училиштето, на работа, во здравствениот систем или во други институции, се создава чувство на беспомошност и несигурност.
Во случаи на продолжена изложеност на закани, насилство или понижување, можат да се појават и симптоми на психолошка траума.
Зошто, од психолошки, социјален и културен аспект, општествата на Балканот продолжуваат да бидат толку затворени кон сексуалната и родовата различност?
Што се однесува до оваа перспектива, не постои само една причина, бидејќи станува збор повеќе за комбинација на многу историски, културни, социјални и психолошки фактори.
Прво, имаме многу силна семејна и колективна структура. Во поиндивидуалистичките општества прашањето може да биде „што сака поединецот?“. Во нашето општество, често прашањето станува „што ќе каже семејството и што ќе каже околината?“.
Концептите на семејниот углед, бракот, продолжувањето на семејната лоза и традиционалните очекувања кон мажот и жената продолжуваат да имаат голема тежина.
Второ, имаме недостиг на едукација и информации. За многу косовски семејства, првиот контакт со прашањата LGBTQI+ не дошол преку психологијата, медицината или образованието, туку преку политички дебати, социјалните мрежи или друга содржина која создава страв и поларизација.
Трето, прашањето е премногу политизирано. Наместо да се дискутира за реален човек и неговото ментално здравје, дебатата често се сведува на прашањето „дали си за или против LGBTQI+?“.
Од психолошка перспектива, ова е проблематичен пристап.
Можеме да имаме различни културни, политички или верски гледишта, но пред нас може да стои еден 16-годишник со вознемиреност, еден 22-годишник кој се плаши да му каже на своето семејство што чувствува, или личност која мисли дека ќе го изгуби домот доколку се открие нејзиниот идентитет. Во тој момент прашањето веќе не е идеолошко. Тоа е прашање на ментално здравје и човечко достоинство.
Како ги доживуваат лицата LGBTQI+ притисокот да се скријат или да живеат идентитет кој не е нивни, и какви долгорочни последици има тоа врз нивната ментална благосостојба?
Да живееш криејќи постојано еден важен дел од себеси бара многу психолошка енергија и внатрешна напнатост, а личноста може постојано да размислува: „Кому можам да му кажам?“, „Што се случува ако другите разберат?“, „Дали ќе го изгубам семејството?“, „Дали ќе ја изгубам работата?“, „Дали ќе бидам безбеден/на?“ итн. Ова создава постојана состојба на мобилизација, напнатост, будност и вознемиреност.
Некои лица можат да изградат два живота: јавен идентитет кој ги исполнува очекувањата на семејството и општеството, и приватен идентитет кој го доживуваат како автентичен. Колку подолго трае овој конфликт, толку поголема може да стане дистанцата помеѓу она што личноста навистина е и она што чувствува дека мора да го покажува.
Долгорочните последици вклучуваат емоционална исцрпеност, хронична вознемиреност, депресија, чувство на празнина, тешкотии во интимноста и во врските, како и чувството дека личноста не го живее својот сопствен живот.
На крајот, многу е важно да се нагласи дека никој не смее да биде принуден да ја открие сексуалната ориентација или родовиот идентитет доколку не се чувствува безбедно. „Каминг аутот“ секогаш треба да биде лична одлука, а физичката, емоционалната, семејната и економската безбедност треба да се земат сериозно.
Каква улога може да игра професионалната психолошка поддршка во заздравувањето од овие општествени трауми, и што треба да се промени во општеството за овие лица да се чувствуваат побезбедно и прифатено, како можат општествата да станат поотворени?
Професионалната психолошка поддршка може да игра многу важна улога, особено кога личноста поминала години соочувајќи се со отфрлање, страв, дискриминација или самостигматизација.
Психотерапијата може да придонесе личноста подобро да разбере дека чувствата на срам и вина не произлегуваат од сопствениот идентитет, туку од негативните пораки примени од средината во која живее. Преку психотерапијата може да се работи на градењето самопочитување, справувањето со вознемиреноста и депресијата, обработката на трауматските искуства, градењето побезбедни односи и развивањето поефикасни стратегии за справување.
На крајот, целта не треба да биде сите да мислат исто. Во едно демократско општество луѓето можат да имаат различни културни, лични или верски убедувања. Но постои еден минимум кој мора да биде непреговорлив: достоинството, безбедноста и правото на секоја личност да живее без насилство, понижување и дискриминација.
Општеството станува поотворено не кога ќе исчезнат сите разлики меѓу луѓето, туку кога ќе научиме да живееме со разликите, без да си го негираме едни на други достоинството.
This publication was produced within the framework of the project Queer and Present: Media, Rights and Safety for LGBTIQ+ persons in Pollog, which is implemented as part of the broader regional project Together for LGBTQI+ Equality, implemented by the Centre for Civic Education (CCE) in partnership with ERA – LGBTI Equal Rights Association for the Western Balkans and Turkey, Queer Montenegro, Queer Center Skopje, Tuzla Open Center, Open Mind Spectrum Albania (OMSA), and the Center for Social Group Development from Kosovo. The programme is funded by the European Union.
The contents of this publication are the sole responsibility of the Center for Equal Opportunities “Mollekuqja” and do not necessarily reflect the views of the European Union, CCE, or the project partners.
